Seppik-17

Tizedik lecke

66. Helyhatározók

A 29. részben szó volt a módhatározókról (bone, bele), melyek a kiel? – hogyan? kérdésre válaszolnak. Most megnézzük azokat a határozókat, melyek a kie? – hol? kérdésre válaszolnak. Ide tartozik az ie, tie, ĉie, nenie, kie csoport is.

Példák: KIE estas la vundita fajrobrigadisto? Li estas hejmE. SuprE sur la monto estas neĝo. La lernejo estas tute proksimE. InternE li tute ne estas tiel malbona kiel oni povus supozi laŭ lia aspekto. La infanoj ludas eksterE. La kato kuris antaŭE kaj la hundo malantaŭE. La banejo estas tuj apudE. SubE loĝas gesinjoroj Müller. TransE de la rivero estas la malnova urboparto. Multaj homoj staris ĉirkaŭE.

Az –n végződéssel ezek a határozók irányt jelölnek (lásd 48.): KieN vi iras? Mi iras hejmeN. Ili veturis per lifto supreN al la kvara etaĝo. Ŝi iris kuraĝe antaŭeN.

Ritkán, főleg a költői nyelvben, használatosak az ilyen formák is: urbe (= en la urbo), urben (= en la urbon); arbare (= en la arbaro), arbaren (= en la arbaron); dome (= en la domo), domen (= en la domon); ene (= interne), ele (= ekstere), stb.

67. Összetett szavak
Elöljáró + főnév

Ezt a kifejezést: sur la tablo lehet rövidebben is mondani: surtable. La lampo estas surtable. Ugyanígy: enlandE (= en la lando), eksterlandE (= ekster la lando), surdorsE (= sur la dorso), ĉekorE (= ĉe la koro), permanE (= per la mano[j]), senvestE (= sen vestoj), ĝisgenuE (= ĝis la genuoj), laŭvice (= laŭ la vico), stb. Természetesen ezek is megkapják az –n végződést, ha irányt mutantnak: eksterlandeN, surdorseN, stb.

Ezekhez az elöljáróból és főnévből álló összetett szavakhoz más nyelvtani végződések is járulhatnak, és fölvehetnek különböző szufixumokat: eksterlandA, eksterlandO, eksterlandano, pertranĉile, stb.

Gyakorlás: En ĉiuj landoj oni propagandas: aĉetu nur enlandajn varojn! Estono estas enlandano en Estonio, sed eksterlandano en la aliaj landoj. La studento loĝas en malgranda subtegmenta ĉambro. Ĉu en via lando ekzistas subĉiela (liberaera) muzeo? La preĝanto staras surgenue. Oni batis lin ĝismorte. Esperantistoj portas surbruste verdan stelon. En apudmaraj (ĉemaraj) regionoj pluvas multe. Intertempe ni ripozis iomete. La interakto daŭris vere tro longe. Ne parolu sensencaĵojn!

68. -igi.

Ahelyett, hogy La patrino faras la ĉambron pura mondhatjuk, hogy La patrino purigas la ĉambron. Vagyis purigas azt jelenti «faras pura». Ugyanígy: varmigas = faras varma, sanigas = faras sana, kuraĝigas = faras kuraĝa, lumigas = faras luma stb.

Ahelyett, hogy La bankroto faris lin ruino így mondjuk rövidebben: La bankroto ruinigis lin. És: Edzinigi = fari edzino: La komercisto edzinigis la filinon de la bankdirektoro. Amikigi = fari amiko: Komuna sorto ofte amikigas la homojn.

Elöljáróval: La kamentubo eligis densan fumon. Ŝtelisto enigis (= enmetis) sian manon en lian poŝon. Amo kunigas, malamo disigas. La milito senigis multajn infanojn je patro, edzinojn je preskaŭ la tutan Eŭropon. La kamparano ĉirkaŭigis siajn kampojn per barilo (hasonlítsuk össze: Barilo ĉirkaŭis la kampojn). La vorton «objekto» oni povas anstataŭigi per «aĵo» (hasonlítsuk össze: «Aĵo» povas anstataŭi la vorton «objekto».) edzo kaj gepatrojn je filoj. La sekretario aligis (= anigis, membrigis) al la klubo dek novajn membrojn. Napoleono subigis (= submetis) al si

Továbbá: Usono = Unuigitaj Ŝtatoj de Norda Ameriko. Per lerta reklamo la komercisto duobligis sian debiton.

Igék: Ügyeljünk a mondatok közötti különbségre: Li venis és Li venigis sian amikon. A második mondat a venigis igével azt jelenti, hogy hívta a barátját, hogy jöjjön.

További példák: Li mem sciis tion kaj sciigis tion ankaŭ al siaj amikoj (aŭ: sciigis [informis] pri tio siajn amikojn). La viro dronigis la katidojn. La katidoj dronis. La vazo ne falis per si mem, sed iu faligis ĝin. Vilaĝano veturis al la foiro kaj veturigis kune ankaŭ sian tutan familion. Oni starigis la kristnaskan arbon en ingo, sed tamen ĝi staris iom malrekte. La maljunulo starigis sin malrapide. La instruisto sidigis Alberton en la unua benko, kvankam li ordinare sidis en la lasta. Estas jam tempo por kuŝigi la infanojn! Antaŭ ol eniri fremdan loĝejon oni devas sonorigi, aŭ, se la sonorilo estas difektita kaj ne sonoras, oni devas frapi sur la pordon. Malamo estigas (= kaŭzas, naskas) malamon.

Az –igi végződés leggyakrabban tárgyatlan igékkel használatos, és ezzel tárgyassá tesszük az igét, és ezután kaphat közvetlen tárgyat –n végződéssel: sidas nem tárgyas, de sidigas már tárgyas, tehát az -igi tárgyiasító szuffixum.

Ha tárgyas igéhez illesztjük az –igi végződést, ezzel azt fejezzük ki, hogy valaki mással végeztetjük az igével kifejezett cselekvést: Ügyeljünk a mondatok közötti különbségre: La patrino vekis min matene és La patrino vekigis min matene. Az első mondatban az anya maga keltett föl, míg a másodikban megkért valakit, hogy azt tegye. Úgyanígy járhatunk el az össze tárgyas igével: komenci, fini, vesti, konvinki, surprizi, atendi, estingi, fotografi, fari, stb. Következésképpen: Ĉu mi atendigis vin tre longe (= én magam nem vártam, hanem én voltam a várakozás oka)? Kie vi farigis la meblojn? Ili fotografigis sin sur la marbordo (= ő maga nem fényképezte le magát, hanem megkért valakit, hogy megtegye azt). Nia klubo bindigis siajn librojn ĉe s-ano N. (= N eszmetárs kötötte be a könyveket). Mi presigis miajn vizitkartojn en «La Nova Presejo» (= «La Nova Presejo» nyomtatta ki a névjegyeimet).

Tehát a tárgyas igék az -igi szuffixum nélkül azt jelzik, hogy az alany maga végzi a cselekvést, viszont az –igi szuffixum azt fejezi ki, hogy valaki más csinálja azt az alany kérésére vagy utasítására. Mindenesetre nem szabad túlzásba vinni az -igi használatát, mint ahogy azt a kezdők gyakran teszik. Tárgyas igéknél az –igi használatára ritkán van szükség. Amikor reggel fölötözik, ne mondja, hogy vi «vestigas» vin, mert ez azt jelentené, hogy valaki más adná ránk a ruhát, hanem csak egyszerűen mondjuk, hogy vi vestas vin. Ha valakit meg akarunk győzni az eszperantó szükségességéről, ne mondja azt, hogy vi «konvinkigis» lin, hanem egyszerűen vi konvinkis lin; és amikor mint elnök az összejövetel végén bejelenti, hogy az összejövetel befejeződött, ne mondja, hogy vi «finigas», hanem csak, hogy vi finas la kunvenon.

Megjegyzés: «La instruisto lasis la infanojn rerakonti la historion» azt jelenti, hogy megengedte nekik, hogy azt tegyék, nem akadályozta őket ebben. La instruisto igis la infanojn rerakonti la historion azt jelenti, hogy kérte, utasította, kötelezte őket azt tenni. Lasi csak megengedést, hagyást jelez, és nem rejt magában utasítást vagy kényszert.

69. Surtabligi, enpoŝigi.

Ahelyett, hogy La mastrino metis la manĝaĵon sur la tablon és Ludoviko metis la krajonon en la poŝon rövidebben így lehet mondani: La mastrino surtabligis la manĝaĵon kaj Ludoviko enpoŝigis la krajonon (vö. 67. )

Példák: Vespere la patrino enlitigas (= ágyba teszi) kaj matene ellitigas (= kiveszi az ágyból) la infanojn. La parolanto elpoŝigis naztukon, purigis per ĝi la nazon kaj denove enpoŝigis ĝin. La knabo enbuŝigis tutan pomon. Li enkapigis al si multajn gramatikajn regulojn. La luktantoj klopodis surdorsigi unu la alian. Bonvolu altabligi la seĝojn! La milito senfiligis multajn gepatrojn, senedzigis multajn virinojn kaj senpatrigis multajn infanojn. Antaŭ ol iri en akvon oni senvestigas (= malvestas) sin. Ne senkulpigu vin vane, ĉar vi ja nenion faris! Manĝinte oni detabligas la seĝojn.