Seppik-16

64. Mondatok rövidítése

a) -ata, -ita, -ota

A 38. szakaszban arról volt szó, hogy ezt a mondatot: Jen estas la viro, kiuN mi helpos, nem lehet cselekvő, aktív igenevekkel lerövidíteni. Viszont passzív, szenvedő igenevekkel ezt ügyesen elvégezhetjük: Jen estas la viro, helpota de mi. Következésképpen helpota de mi azt jelenti: kiuN mi helpos. Ennek analógiájára: helpata de mi jelentése: kiuN mi helpas és helpita de mi – kiuN mi helpis.

Példák: Oni revenis al la loko, kiuN oni forlasis helyett röviden = Oni revenis al la loko, forlasita antaŭ nelonge. La teatraĵo, kiuN oni nuntempe prezentas en la Granda Teatro, havas grandan sukceson = La teatraĵo, nuntempe prezentata en la Granda Teatro, havas grandan sukceson. Li rakontis anekdotojN, kiujN oni aŭdis jam multfoje. = Li rakontis anekdotojN, aŭditajN jam multfoje. La knabino difektis la pupoN, kiuN oni ĵus donacis al ŝi = La knabino difektis la pupoN, ĵus donacitaN al ŝi.

Ügyeljünk arra, hogy a szenvedő igenév, ugyan úgy mint a cselekvő, számban és esetben egyezzen meg a főnévvel, amelyhez tartozik.

b) ate, -ite, -ote.

1. Azt mondjuk: La aero estas varmA, de Estas varmE, mert ha a mondatban nincs alany, az állítmányi kegészítő határozószói végződést vesz fel. (lásd: 57. szakasz, c bekezdés). Ugyanez a helyzet a szenvedő igenevekkel is: Tio estas konatA. Estas konatE.
   
   Gyakorlás: Estas konatE, ke Esperanto estas facila kaj praktika lingvo. En la artikolo estas skribitE, ke fine oni trovis rimedon kontraŭ kancero. Kiel diritE, mi ne povas prunti al vi monon, ĉar mi mem ne havas.
   

Ahelyett, hogy: Post kiam oni purigis la aŭtomobilon, ĝi aspektis tute nova, modhatjuk rövidebben: Purigite aŭtomobilo aspektis tute nova. A rövidítés folyamata ugyanaz, mint a cselekvő igeneveknél (39, 40, 41. szakasz), csak az értelem szenvedő. Purigate megfelel annak, hogy: dum oni purigas (vagy purigis) és purigote = antaŭ ol oni purigos (aŭ purigis).

Példák: Lavote la manoj estas malpuraj, lavate ili estas malsekaj, lavite ili estas puraj. Dresote la leono estis tute sovaĝa kaj furioza, dresate ĝi fariĝis pli kaj pli kvieta, dresite ĝi estis milda kiel kato.

65. Posedo (genitivo) – Birtoklás (birtokos eset)

A birtoklást a de elöljáró fejezi ki, mely mindig az előtt a főnév előtt áll, aki vagy amely a tulajdonost jelöli: Floro havas odoron – la odoro de la floro. La patro havas ĉapon – la ĉapo de la patro. La kreto havas blankan koloron – la koloro de la kreto estas blanka. Li havas filon – la filo de li. Instruisto de Esperanto.

A személyes névmások (mi, vi stb.) esetében igen ritkán használjuk a de elöljárót a tulajdonos jelölésére, ehelyett a szeélyes névmások –a végződéssel ellátott, melléknevesített formáját (mia, via stb.). alkalmazzuk, birtokos névmásokat képezve belőlük. Tehát nem «la filo de li», mely forma nagyon ritkán használatos, hanem: lia filo. Kio estas via nomo? Mia nomo estas Frederiko. Ŝia ĉapelo estas moderna. Nia lingvo estas jam tre disvastigita. Ĉu vi vidis iliajn novajn vestojn?

Végeredményben gyakran használható a melléknévi forma a de helyett. Domo de patro – patra domo. Skatolo de cigaredoj – cigareda skatolo. Pordo de ĝardeno – ĝardena pordo. Ezzel az árnyalattal a birtokosi viszony gyengül, és a minőség jobban kihansúlyozódik. Ezekben a kifejezésekben: la stilo de Zamenhof és Zamenhofa stilo (= olyan stílus, mely hasonló Zamenhof stílusához) a különbség már elég nagy. Következésképpen a de nem mindig helyettesíthető melléknévvel. A de elöljáró helyett gyakran lehet szóösszetételt alkalmazni, aholis a szórend megfordul: Pordo de domo – doma pordo – dompordo. Limo de lando – landa limo – landlimo.

A ia, kia, tia, ĉia, nenia sorozat csak tulajdonságot jelöl és nem tulajdont. Ez utóbbi célra az ies, kies, ties, ĉies, nenies, szavakat használjuk, melyek helyett olykor a de-s formát is lehet alkalmazni: ies = de iu, de io, stb. Kies skribmaŝinon vi uzas? Mi uzas mian propran skribmaŝinon. A személyes névmásokhoz sose tegyük az –es végződést, habár az analógia alapján néha az ember hajlamos igy eljárni (kies – mies). Tehát nem «mies» hanem miA!